625. O μαγνήτης και η Μαγνησία αλλά ποια Μαγνησία;

1502701_623968927728498_1345285956198889307_o[1]
H φωτογραφία είναι από την λεγόμενη Μαγνησία επί Μαιάνδρω, στην Μικρά Ασία (http://tinyurl.com/mk5wkob), μία από τις δύο Μαγνησίες της Μικράς Ασίας – η άλλη είναι η Μαγνησία του Σιπύλου (λίγο βόρεια της Σμύρνης, σημερινή ονομασία Manisa). Ποια όμως είναι η σχέση τους με την δική μας Μαγνησία;Επίσης συναφές είναι το ερώτημα της σχέσης του φυσικού μαγνήτη (επιτεταρτοξείδιο του σιδήρου (Fe3O4) ) με την Μαγνησία (και με ποια από τις τρείς Μαγνησίες!);

Ο Θεόφραστος στο Περι Λίθων [1] αναφέρει την Μαγνήτιδα Λίθο (Μαγνήτις λίθος), ο ένα υλικό που μοιάζει με το ασήμι αλλά δεν έχει καμμία σχέση μ’ αυτό. Πιθανόν να αναφέρεται σε κάποιο ορυκτό που περιέχει μαγνήσιο – αν και το χημικό στοιχείο αυτό δεν ήταν γνωστό στους αρχαίους.

Όπως μαθαίνουμε από το [2] «Τα νεοελληνικά σχολικά του 18ου – 19ου αιώνα περιέχουν την ετυµολογία του όρου «µαγνήτης λίθος». Μερικές φορές τα σχολικά περιέχουν και άλλες αρχαίες ελληνικές ονοµασίες του µαγνήτη, όπως Ηράκλεια λίθος, «διότι καθάπερ ο Ηρακλής εκαταδάµασε τα θηρία ούτω ο µαγνήτης δάµαζε τον σίδηρον», ή σιδηρίτις ή Λυδία λίθος (δεν προκύπτει τέτοια ονοµασία από τις αρχαίες πηγές). Για να εξηγήσουν την ετυµολογία αυτή, οι συγγραφείς αναφέρουν είτε ότι έχει σχέση µε την τοποθεσία που βρέθηκε ο µαγνήτης (είτε Μαγνησία της Μικράς Ασίας, είτε Ηράκλεια για την ονοµασία «Ηράκλεια λίθος») είτε µε το όνοµα αυτού που τον ανακάλυψε (βοσκός Μάγνης).»

Ο γάλλος ιστορικός-ερευνητής Bruno Ηelly έχει ασχοληθεί επισταμένως με την ιστορία της περιοχής και σε μία πρόσφατη συνεργασία του με έλληνες ορυκτολόγους (Π.Βουδούρης και Β. Μέλφος) απέδειξαν ότι υπάρχουν μαγνητικά ορυκτά στην περιοχή του Μαυροβουνίου της Αγιάς [3]. Ας θυμηθούμε ότι η Μαγνησία της Αρχαιότητας περιελάμβανε όλη την ανατολική παράκτια ζώνη του Αιγαίου από τις εκβολές του Πηνειού ως το Τρίκερι. Στο ίδιο κείμενο ο Helly λέει:

“To όνομα μαγνητης μάλλον προέρχεται από το προσωπικό όνομα «Μάγvης», το όνομα του μυθικού ήρωα και των ανθρώπων που κατοίκησαν την περιοχή αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά, η Μαγνήτις Γή δηλαδή η γη της Μαγνησίας όπως αργότερα ονομάστηκε η επαρχία Μαγvησία στη Θεσσαλία. Είναι κοινή η πρακτική στην αρχαία Ελλάδα, η ονομασία ενός αντικειμένου να έρχεται από την γεωγραφική του προέλευση. Ωστόσο, υπάρχουν και δύο άλλες Μαγνησίες στην Ιωνία και τη Λυδία, αντίστοιχα. Ήταν δύο πόλεις που ιδρύθηκαν σε πιο πρόσφατους χρόνους (τέλη του τέταρτου αιώνα π.Χ., μετά) σε σύγκριση με τη Μαγνησία στη Θεσσαλία και θεωρείται ότι είναι αποικίες των Μαγνητών της Θεσσαλίας». Το τελευταίο επιχείρημα βασίζεται στο γεγονός ότι υπάρχουν πολύ παλαιότερες αναφορές στην Μαγνησία της Θεσσαλίας (π.χ. Όμηρος).

Ο Πλήνιος ο Πρεσβύτερος στην Φυσική Ιστορία του [4], ένα τρομερό έργο με πάνω από δύο χιλιάδες κεφάλαια, συγκεντρώνει τη γνώση πεντακοσίων περίπου συγγραφέων για την επιστήμη της εποχής του. Εκεί λέει ότι ο Σωτακός (ένας συγραφέας του 3ου πΧ αιώνα) αναφέρει πέντε είδη μαγνητών και τα κατατάσει σε σχέση με την ποιότητα τους, (α) τον Αιθιοπικό, (β) της Μαγνησίας – μιας χώρας που συνορεύει με την Μακεδονία και βρίσκεται στα δεξιά του δρόμου που οδηγεί από την πόλη Βοιβηίδα στην Ιωλκό, (γ) της Βοιωτίας, (δ) της Αλεξάνδρειας στην Τρωάδα και (ε) της Μαγνησίας της Ασίας. Για το μαγνήτη της Ασίας μας λέει ότι είναι “κακής ποιότητας”, δεν ελκύει το σίδερο και μοιάζει περισσότερο με πωρόλιθο. Αυτό με κάνει να υποψιάζομαι ότι πρόκειται για οξείδιο του μαγνησίου και όχι μαγνήτης.

Με όλες αυτές τις πληροφορίες μάθαμε ότι οι Μαγνησίες της Μικράς Ασίας είναι αποικίες των Μαγνήτων της Θεσσαλίας, αλλά δεν λύθηκε τελείως το ερώτημα για το αν ο μαγνήτης ονομάστηκε από την Μαγνησία της Θεσσαλίας ή από μία από τις Μαγνησίες της Μικρας Ασίας. Ο συνδυασμός της ιστορικής χρονολόγησης των Μαγνησιών και η αναφορά του Πλήνιου κάνουν ως πιθανότερη την εκδοχή το όνομα μαγνήτης να προέρχεται από την δική μας περιοχή και όχι της Μικράς Ασίας.

Αν κάποιος έχει πληροφορίες, άλλες απόψεις, ή διορθώσεις, ας μας το πει.

ΣΗΜ: H φωτογραφία είναι από τον ιστότοπο http://tarihtenfotograflar.blogspot.com/2012/03/magnesia-ad-meandrum.html και δείχνει το ναό της Αρτέμιδος της Λευκοφρύνης (με τα λευκά φρύδια) στην Μαγνησία επί Μαιάνδρω. Χαρακτηριστικό ότι και οι Μάγνητες της Μικράς Ασίας λατρεύαν την Άρτεμι και τον Απόλλωνα όπως και στην περιοχή μας. Η ένθετη φωτογραφία δείχνει ένα κρύσταλλο Fe3O4 που βρέθηκε στο Μαυροβούνι της Αγιάς [3].

[1] Θεόφραστος Περί Λίθων,
http://books.google.com/books?id=ZhCdRrysatQC&pg=PA176
[2] ∆ηµήτριος Πατσόπουλος. Η ιστορία του ήλεκτρου και του µαγνήτη στην αρχαία ελληνική σκέψη και o τρόπος αναφοράς της στα νεοελληνικά σχολικά εγχειρίδια Φυσικής του 18ου – 19ου αιώνα http://www.clab.edc.uoc.gr/aestit/3rd/contributions/66.pdf
[3] Vasilios Melfos & Bruno Helly & Panagiotis Voudouris, «The ancient Greek names “Magnesia” and “Magnetes” and their origin from the magnetite occurrences at the Mavrovouni mountain of Thessaly, central Greece. A mineralogical–geochemical approach», Archaeol Anthropol Sci (2011) 3:165–172
[4] Πλήνιος ο πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία, http://books.google.com/books?id=9zwZAAAAYAAJ&pg=PA355

Photo: O μαγνήτης και η Μαγνησία αλλά ποια Μαγνησία; ------------------------------------------- H φωτογραφία είναι από  την λεγόμενη Μαγνησία επί Μαιάνδρω, στην Μικρά Ασία (http://tinyurl.com/mk5wkob), μία από τις δύο Μαγνησίες της Μικράς Ασίας – η άλλη είναι η Μαγνησία του Σιπύλου (λίγο βόρεια της Σμύρνης, σημερινή ονομασία Manisa).  Ποια όμως είναι η σχέση τους με την δική μας Μαγνησία;  Επίσης συναφές είναι το ερώτημα της σχέσης του φυσικού μαγνήτη (επιτεταρτοξείδιο του σιδήρου (Fe3O4) ) με την Μαγνησία (και με ποια από τις τρείς Μαγνησίες!);    Ο Θεόφραστος στο Περι Λίθων [1] αναφέρει την Μαγνήτιδα Λίθο (Μαγνήτις λίθος), ο ένα υλικό που μοιάζει με το ασήμι αλλά δεν έχει καμμία σχέση μ’ αυτό. Πιθανόν να αναφέρεται σε κάποιο ορυκτό που περιέχει μαγνήσιο – αν και το χημικό στοιχείο αυτό δεν ήταν γνωστό στους αρχαίους.  Όπως μαθαίνουμε από το [2] «Τα νεοελληνικά σχολικά του 18ου – 19ου αιώνα περιέχουν την ετυµολογία του όρου «µαγνήτης λίθος». Μερικές φορές τα σχολικά περιέχουν και άλλες αρχαίες ελληνικές ονοµασίες του µαγνήτη, όπως Ηράκλεια λίθος, «διότι καθάπερ ο Ηρακλής εκαταδάµασε τα θηρία ούτω ο µαγνήτης δάµαζε τον σίδηρον», ή σιδηρίτις  ή Λυδία λίθος (δεν προκύπτει τέτοια ονοµασία από τις αρχαίες πηγές). Για να εξηγήσουν την ετυµολογία αυτή, οι συγγραφείς αναφέρουν είτε ότι έχει σχέση µε την τοποθεσία που βρέθηκε ο µαγνήτης (είτε Μαγνησία της Μικράς Ασίας, είτε Ηράκλεια για την ονοµασία «Ηράκλεια λίθος») είτε µε το όνοµα αυτού που τον ανακάλυψε (βοσκός Μάγνης).» Ο γάλλος ιστορικός-ερευνητής Bruno Ηelly έχει ασχοληθεί επισταμένως με την ιστορία της περιοχής και σε μία πρόσφατη συνεργασία του με έλληνες ορυκτολόγους (Π.Βουδούρης και Β. Μέλφος) απέδειξαν ότι υπάρχουν μαγνητικά ορυκτά στην περιοχή του Μαυροβουνίου της Αγιάς [3].  Ας θυμηθούμε ότι η Μαγνησία της Αρχαιότητας περιελάμβανε όλη την ανατολική παράκτια ζώνη του Αιγαίου από τις εκβολές του Πηνειού ως το Τρίκερι.  Στο ίδιο κείμενο ο Helly λέει: “To όνομα μαγνητης μάλλον προέρχεται από το προσωπικό όνομα «Μάγvης», το όνομα του μυθικού ήρωα και των ανθρώπων που κατοίκησαν την περιοχή αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά, η Μαγνήτις Γή δηλαδή η γη της Μαγνησίας όπως αργότερα ονομάστηκε η επαρχία Μαγvησία στη Θεσσαλία. Είναι κοινή η πρακτική στην αρχαία Ελλάδα, η ονομασία ενός αντικειμένου να έρχεται από την γεωγραφική του προέλευση.  Ωστόσο, υπάρχουν και δύο άλλες Μαγνησίες  στην Ιωνία και τη Λυδία, αντίστοιχα. Ήταν δύο πόλεις που ιδρύθηκαν σε πιο πρόσφατους χρόνους (τέλη του τέταρτου αιώνα π.Χ., μετά) σε σύγκριση με τη Μαγνησία στη Θεσσαλία και θεωρείται ότι είναι αποικίες των Μαγνητών της Θεσσαλίας».    Το τελευταίο επιχείρημα βασίζεται στο γεγονός ότι υπάρχουν πολύ παλαιότερες αναφορές στην Μαγνησία της Θεσσαλίας (π.χ. Όμηρος).  Ο Πλήνιος ο Πρεσβύτερος στην Φυσική Ιστορία του [4], ένα τρομερό έργο με πάνω από δύο χιλιάδες  κεφάλαια, συγκεντρώνει τη γνώση πεντακοσίων περίπου συγγραφέων για την επιστήμη της εποχής του. Εκεί λέει ότι ο Σωτακός (ένας συγραφέας του 3ου πΧ αιώνα) αναφέρει πέντε είδη μαγνητών και τα κατατάσει σε σχέση με την ποιότητα τους, (α) τον Αιθιοπικό, (β) της Μαγνησίας – μιας χώρας που συνορεύει με την Μακεδονία και βρίσκεται στα δεξιά του δρόμου που οδηγεί από την πόλη Βοιβηίδα στην Ιωλκό, (γ) της Βοιωτίας, (δ) της Αλεξάνδρειας στην Τρωάδα και (ε) της Μαγνησίας της Ασίας.     Για το μαγνήτη της Ασίας μας λέει ότι είναι "κακής ποιότητας", δεν ελκύει το σίδερο και μοιάζει περισσότερο με πωρόλιθο. Αυτό με κάνει να υποψιάζομαι ότι πρόκειται για οξείδιο του μαγνησίου και όχι μαγνήτης.  Με όλες αυτές τις πληροφορίες μάθαμε ότι οι Μαγνησίες της Μικράς Ασίας είναι αποικίες των Μαγνήτων της Θεσσαλίας, αλλά δεν λύθηκε τελείως το ερώτημα για το αν ο μαγνήτης ονομάστηκε από την Μαγνησία της Θεσσαλίας ή από μία από τις Μαγνησίες της Μικρας Ασίας. Ο συνδυασμός της ιστορικής χρονολόγησης των Μαγνησιών και η αναφορά του Πλήνιου κάνουν ως πιθανότερη την εκδοχή το όνομα μαγνήτης να προέρχεται από την δική μας περιοχή και όχι της Μικράς Ασίας.   Αν κάποιος έχει πληροφορίες, άλλες απόψεις, ή διορθώσεις, ας μας το πει.  ΣΗΜ: H φωτογραφία είναι από τον ιστότοπο http://tarihtenfotograflar.blogspot.com/2012/03/magnesia-ad-meandrum.html και δείχνει το ναό της Αρτέμιδος της Λευκοφρύνης (με τα λευκά φρύδια) στην Μαγνησία επί Μαιάνδρω. Χαρακτηριστικό ότι και οι Μάγνητες της Μικράς Ασίας λατρεύαν την Άρτεμι και τον Απόλλωνα όπως και στην περιοχή μας.  Η ένθετη φωτογραφία δείχνει ένα κρύσταλλο Fe3O4 που βρέθηκε στο Μαυροβούνι της Αγιάς [3]. [1] Θεόφραστος Περί Λίθων,  http://books.google.com/books?id=ZhCdRrysatQC&pg=PA176  [2] ∆ηµήτριος Πατσόπουλος.  Η ιστορία του ήλεκτρου και του µαγνήτη στην αρχαία ελληνική σκέψη και o τρόπος αναφοράς της στα νεοελληνικά σχολικά εγχειρίδια Φυσικής του 18ου – 19ου αιώνα http://www.clab.edc.uoc.gr/aestit/3rd/contributions/66.pdf [3] Vasilios Melfos & Bruno Helly & Panagiotis Voudouris, «The ancient Greek names “Magnesia” and “Magnetes” and their origin from the magnetite occurrences at the Mavrovouni mountain of Thessaly, central Greece. A mineralogical–geochemical approach», Archaeol Anthropol Sci (2011) 3:165–172  [4] Πλήνιος ο πρεσβύτερος, Φυσική Ιστορία,  http://books.google.com/books?id=9zwZAAAAYAAJ&pg=PA355

 

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s