637. Ευφροσύνη Σαμαρτζίδου (Σκύρος 1820-Βόλος 1877)

Samartzidou

Στον ιστοχώρο της Μητρόπολης [1] είδα μια αναφορά για τους πρώτους τάφους του νεκροταφείου της Ν. Ιωνίας. Ανάμεσα σ΄αυτούς του Δημητρίου Τοπάλη 1874, του Κών/νου Καρτάλη 1876 και της Ευφροσύνης Σαμαρτζίδου 1877. Τοπάλης, Καρτάλης εντάξει, αλλά Σαμαρτζίδου; Δεν είχα ξαναδεί αναφορά στο όνομα αυτό. Έτσι άρχισε το ψάξιμο. Τελικά η σύνδεση με το Βόλο είναι μικρή αλλά η προσωπικότητα της Σαμαρτζίδου πολύ ενδιαφέρουσα, και για το λόγο αυτό αποφάσισα αυτή την ανάρτηση.

Ευφροσύνη Σαμαρτζίδου λοιπόν, το γένος Μάρου – «ποιήτρια, συγγραφεύς, παιδαγωγός άριστη και μήτηρ φιλόστοργος» μας λέει στην τρισέλιδη σχεδόν βιογραφία της η Εφημερίς των Κυριών στις 13 Ιανουαρίου 1891 [2]. Σύμφωνα με την βιογραφία αυτή, γεννήθηκε στην Σκύρο το 1820 και πήρε τα πρώτα μαθήματα στην σχολή αρρένων της Σκύρου (όμως υπάρχει μια περίπτωση να ήταν στην Σκόπελο και όχι στην Σκύρο που εφοίτησε [3]) – «η μόνη κόρη διακριθείσα μεταξύ πάντων των συμμαθητών αρρένων». Παντρεύτηκε στα 16 της (την πάντρεψαν προφανώς) με τον γιατρό Σπυρίδωνα Σαμαρτζίδη, που φρόντισε για την μόρφωση της με δύο δασκάλους που την καθοδήγησαν στην μελέτη της ποίησης και της λογοτεχνίας. Ο οξύς νους της Ευφροσύνης μπαίνει γρήγορα σε λειτουργεία. Αρχίζει να γράφει ποιήματα [4]. Τα σχόλια των κριτικών είναι ενθαρρυντικά αλλά στο πνεύμα της εποχής. Γράφει ένας κριτικός με τα αρχικά Γ.Χ.Ζ:

“Συγχαίρωμεν εγκαρδίως την ποιήτριαν και προτρέπομεν αυτήν να αφιερωθή σπουδαίως είς το ακανθώδες αλλ΄ ευγενές στάδιον, όπερ απαθανάτησε την φήμη της Σαπφούς και της Ηρίνης…
Εάν οι οικιακαί μέριμναι και η περί την αγωγήν των φιλτάτων φροντίς δύνανται να παρέξωσιν εις την ποιήτριαν ώρας τινάς ελευθερίας, ας επιμελείται την υφήν και το ύφος των περιπαθών εμπνεύσεων αυτής και ας μην αποθαρρύνεται» [5]

Η Σαμαρτζίδου δεν έχει όμως ανάγκη ενθάρρυνσης. Η δημιουργικότητα της βρίσκει διέξοδο στην έκδοση του περιοδικού Κυψέλη [6], «σύγγραμμα περιοδικόν γυναικείον», όπως αυτοχαρακτηρίζεται, στην Κωνσταντινούπολη το Μάιο του 1845. Την εποχή εκείνη κυκλοφορεί στην Κωνσταντινούπολη μόνο ένα ελληνόφωνο έντυπο «Ο Τηλέγραφος του Βοσπόρου». Η Κυψέλη αποτελεί το πρώτο γυναικείο περιοδικό στην Οθωμανική αυτοκρατορία!.. Το επόμενο εκδίδεται σχεδόν είκοσι χρόνια μετά!… Ο λόγος του περιοδικού τονίζει τη σπουδαιότητα της παιδείας, τόσο με την έννοια της γενικής καλλιέργειας του ατόμου όσο και της εκπαίδευσης. Αλλά πιο σημαντικά ασκεί κριτική στις πατριαρχικές αντιλήψεις που αμφισβητούν τις διανοητικές ικανότητες των γυναικών και αποδίδει την περιθωριοποίηση και τη μορφωτική τους κατάσταση στον ιστορικά προερχόμενο ανδροκρατικό χαρακτήρα των κοινωνιών. Γράφει ειδικότερα:

«… Αξιούμεν, λέγομεν, τον σύγχρονον φωτισμόν του τε ανδρικού και του γυναικείου φύλου, όλης αυτής της ανθρωπότητος, συγκειμένης εξ ίσου από τον άνδρα και την γυναίκα. (…) Ο προορισμός της γυναικός δεν είναι απλώς του να γεννά τέκνα ούτε η ανδραποδώδης οικιακή υπηρεσία, αφιερωμένη όλως διόλου μεθ’ όλων των πολυαρίθμων τέκνων της εις την πρόνοιαν και τον μόχθον του ανδρός, εις τρόπον ώστε να τρομάζη διά πάσαν στιγμήν καθ’ ην ήθελε λάβει την δυστυχίαν να στερηθή της ανδρικής προστασίας, και είναι ούτω υποκείμενη εις τύχας αθλίας, αξιοθρηνήτους…. Αλλά τοιαύτη δεν δύναται να ήναι η γυνή, ειμή όταν εισέρχεται εις τον κοινωνικόν βίον μορφωμένη με ανάλογον τινά παιδείαν και πεπροικισμένη όχι με αδάμαντας και εσθήτας πολυτελείς, ειμή με τέχνην τινά, ήτις να είναι η ασφαλεστέρα πηγή της οικιακής ευημερίας και το εχέγγυον κατά πάσης δυστυχούς περιπετείας…
Εκ των ελληνίδων ήτο σπανιωτάτη εξαίρεσις, εάν τις εγίνωσκε γράμματα.. Μόνον πλουσίων τινών οικογενειών κόραι εξεπαίδευοντο. Ώστε μετά την απελευθέρωσιν της Ελλάδος ευρέθη το γυναικείον ημών φύλον εντελώς απαίδευτον.. Ελεύθερος δε γενόμενος ο ελληνικός λαός δεν ηδύνατο να αφήση να εξακολουθήση η κατάστασις αύτη, το ήμισυ δηλ.. του λαού να μένη εν τω σκότει της αμαθείας..
Παράβασις των θείων και ανθρωπίνων δικαιωμάτων να παραμεληθή ο φωτισμός του πνεύματος των θυγατέρων […] τοιαύτη πρόληψις εστάθη […] έν από τα μεγαλήτερα εμπόδια εις την πρόοδον του ελληνικού πολιτισμού…. Επρεπε να δοθή εις τα γένη αμφότερα το αυτόν στάδιον, η αυτή ανατροφή (…), αλλά κατά δυστυχίαν εξ εναντίας αι ιδιοτροπίαι των ανδρών έδωκαν εις αυτάς απανταχού ανατροφήν μυριοτρόπως διάφορον».

Και όχι μόνο έγραφε για την ισότητα των δύο φύλων και κυρίως για το δικαίωμα των γυναικών στην μόρφωση αλλά έκανε πράξη τα λόγια της. Βοήθησε στην ίδρυση του παρθεναγωγείου Λαρίσης (ο σύζυγος της εισέφερε στην ανέγερση του). Μετά τον πρόωρο θάνατο του συζύγου της, και παρόλο ότι έμεινε με πέντε κόρες και ένα γυιό, δούλεψε με αυτοθυσία για την εκπαίδευση των κοριτσιών. Διοργάνωσε και διηύθυνε τα παρθεναγωγεία Άρτης, Θεσσαλονίκης και Σερρών (επί του τουρκικού τότε εδάφους).

Στα 1875 απεσύρθη στον Βόλο. Εκεί «στους κόλπους μιας φιλικής οικογένειας, έζησε μόνο δύο έτη βίον ήρεμον, ότε ο θάνατος απέσπασεν αυτήν εκ της φιλοστόργου και τρυφεράς των τέκνων αγάπης»[2].

Έτσι κλείνει η σύνδεση της δυναμικής αυτής Ελληνίδας του 19ου αιώνα με την πατρίδα μας. Όπως είπα και προηγουμένως ο τάφος της βρισκόταν στο νεκροταφείο της Νέας Ιωνίας. Και λέω βρισκόταν γιατί δεν υπάρχει πλέον. Γύρω στα 1993 ο τάφος της καταστράφηκε… Δεν έγινε καμμιά προσπάθεια να μείνει ούτε η ανάγλυφη επιτύμβια πλάκα – φωτογραφίας της οποίας υπάρχει στο βιβλίο της κ. Γιασιράνη-Κυρίτση [3].

[1] Ι.Ν. Παμμεγίστων Ταξιαρχών παλαιού Κοιμητηρίου http://imd.gr/site/catalog/poi/11/182
[2] Εφημερίς των Κυριών στις 13 Ιανουαρίου 1891, Νο 195, http://digital.lib.auth.gr/record/30453
[3] Ενώ η βιογραφία της στην Εφημερίδα των Κυριών αναφέρει για το σχολείο στην Σκύρο, τα αρχεία του Ελληνικού Σχολείου της Σκοπέλου αναφέρουν το όνομα της (Φροσύνη Μάρου), δείτε http://taxydromos.gr/m/m_article.php?id=94989
[4] Σαμαρτζίδου Ε., «Συλλογή Ποιήσεων», 1897 https://books.google.com/books?id=VRdeAAAAcAAJ
[5] Ευτέρπη, Τομ. 5 Αριθμ. 103 σελ 159., 1851 http://xantho.lis.upatras.gr/test2.php?art=23458
[6] Κυψέλη : Σύγγραμμα Περιοδικόν Γυναικείον. Εκδιδόμενον κατά μήναν. Υπό Ευφροσύνης Σαμαρτζίδου. http://anemi.lib.uoc.gr/metadata/9/2/c/metadata-1hd55kijftfrs39afirj0hh631_1302770104.tkl
[7] Βασιλεία Γιασιράνη – Κυρίτση “Ιστορίες ζωής και θανάτου στο νεκροταφείο του Βόλου”, 1997

ΣΗΜ1. Το σκίτσο είναι από το [2] και η φωτογραφία της επιτύμβιας πλάκας από το [6]

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized and tagged , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s