860. Αία, Άλος, ή Παγασαί;

12970806_890555361069852_87725754331199_o[1].jpg
Αυτή η γκραβούρα του γνωστού περιηγητή Ε. Dodwell με έχει απασχολήσει από καιρό. Τώρα μάλιστα που άρχισε να συζητιέται το http://el.travelogues.gr, ένας καλός  ιστότοπος που συγκεντρώνει πολλές γκραβούρες και σχέδια περιηγητών στην Ελλάδα, αποφάσισα να κάνω την ανάρτηση. Στον ιστότοπο αυτό, η γκραβούρα αυτή είναι  στην σελίδα http://el.travelogues.gr/item.php?view=55324 και αναφέρεται ο πρωτότυπος τίτλος ως “Ruins of an ancient city now called Aias near the gulf of Pagasai in Thessaly.” Δηλαδή ερείπια της πόλης Αίας κοντά στον Παγασητικό κόλπο. Το travelogues.gr αναφέρει: “Ερείπια τοιχοδομής αρχαίας πόλης, πιθανότατα των Παγασών, στη Θεσσαλία.” Kαι εδώ τα χαλάμε 🙂 Για δύο λόγους.

Πρώτον στο αρχικό κείμενο ο Dodwell δίνει περισσότερες λεπτομέρειες για την συγκεκριμένη τοποθεσία [1]. Μας λέει:

“Τα ερείπια αυτά είναι σε μια απόσταση 2 ωρών [με τα πόδια ~10 χλμ] από τον Αλμυρό. Είναι πιθανώς η Αία στην οποία αναφέρεται ο Στέφανος… Τα ερείπια είναι περίπου ένα μίλι από τον Παγασητικό κόλπο, ο οποίος είναι πανέμορφος με κολπίσκους και ακρωτήρια.”

Προφανώς λοιπόν δεν είναι οι Παγασές που ήταν 30 χλμ από τον Αλμυρό. H απόσταση μάλλον υποδεικνύει την πόλη της Άλου.  Αλλά δεν ήθελα να αποκλείσω την ύπαρξη μιας πόλης Αίας για τον απλούστατο λόγο ότι κολλάει με τον μύθο. Ποιόν μύθο;  Μα τον μύθο του Αίαντα του Λοκρού. Θα δείτε σε μερικούς ιστότοπους να αναφέρονται τα εξής για την σχέση του Αίαντα με το .. Τρίκερι.:

“Κάποια εκδοχή αναφέρει ότι ο Αίας ο Λοκρός, ο ήρωας του Τρωικού πολέμου, ναυάγησε στην περιοχή και βγήκε στη στεριά με το πλήρωμα και τον σκύλο του. Σύμφωνα με κάποια άλλη εκδοχή της παράδοσης, βγήκε ο Αίας να κυνηγήσει στο πυκνό δάσος του Τρίκερι και έχασε το σκυλί του. Είναι πολύ πιθανόν, από τις δύο παραπάνω εκδοχές η μία να είναι πραγματική, γιατί εξηγεί ότι προς τιμήν του Αίαντα, το ακρωτήριο ονομάστηκε σε Αιάντειο, ο παλαιότερος Δήμος ονομάστηκε Δήμος Αιαντείου και η σφραγίδα αυτού του Δήμου να έχει ως έμβλημα το σκύλο. Αξίζει να σημειωθεί ότι και η Κοινότητα Τρικέρων. μέχρι πριν λίγο καιρό, είχε επίσης ως έμβλημά της το σκύλο.”

Οπότε σκέφτηκα ότι αν υπάρχει σχέση του Αίαντα με την περιοχή και το ακρωτήριο του Τρίκερι λέγονταν Αιάντειο, γιατί να μην υπάρχει και πόλις Αία ακριβώς απέναντι 😉  Άσε που η ποδοσφαιρική ομάδα της Σούρπης λέγεται … Αίας!

Έψαξα λοιπόν να βρω τι λέει ο Στέφανος. Αυτός είναι ο Στέφανος Βυζάντιος, Έλληνας συγγραφέας που έζησε στα τέλη του 5ου αιώνα που έγραψε το σημαντικό γεωγραφικό λεξικό με τον τίτλο Εθνικά [2]. Εκεί στο λήμμα Αία λέει:

“Αία, πόλις Κολχών, κτίσμα Αιήτου, θαλάσσης απέχουσα στάδια τριακόσια … έστι δε και Θετταλίας άλλη [πόλις], ής μέμνηται Σοφοκλής της μεν προτέρας λέγων “εις Αίαν πλέων¨” της δε δευτέρας ούτως “έστιν τις Αία Θετταλών παγκληρία”.

Όπα λέω, εδώ είμαστε.. ο Σοφοκλής λέει ότι υπάρχουν δύο Αίες, η μία εκ των οποίων στην Θεσσαλία. Αλλά επειδή δεν έκλεινε το πράγμα, και ήθελα την γνώμη κάποιου ειδικού (δεν είμαι …) επικοινώνησα με την καλή φίλη και Βολιώτισσα Μάχη Καρανίκα που είναι καθηγήτρια των κλασσικών σπουδών στο πανεπιστήμιο Irvine της Καλιφόρνιας που μάλιστα ειδικεύεται στη αρχαία ελληνική προφορική παράδοση. Και εδώ φαίνεται ο πραγματικός ειδήμων (ευχαριστώ πολύ, Μάχη)…  Λέει η κ. Καρανίκα:

“Eχω την εντύπωση ότι γίνονται ενδιαφέρουσες συμφύρσεις εδώ. Κατ’ αρχήν το όλον κατά πάσα πιθανότητα ξεκινά από fragmenta [σπάραγμα=απομονωμένο κομμάτι] κάποιας μη ταυτοποιημένης τραγωδίας του Σοφοκλή (Stephanus of Byzantium, Ethnica 36, 16 Meineke). Η μετάφραση έχει από την έκδοση Loeb λέει “here is a land which the Thessalians all together possess” Η πάγια έκδοση των Σοφόκλειων σπαραγμάτων (Radt) δεν τοποθετεί κόμμα μετά τη λέξη aia αλλά δεν την έχει με κεφαλαίο ομοίως. Συνάδουν και οι δύο εκδότες ότι πρόκειται για την έννοια της λέξης αια ως γη.

Για τον άλλο στίχο (914.) εἰς Αἶαν πλέων, αυτή η ΑΙΑ με κεφαλαίο Α θα μπορούσε να αναφέρεται στην Αία ως Κολχίδα, χώρος συνδεδεμένος με την Αργοναυτική εκστρατεία, όπως επίσης και η ευρύτερη Φεραία γη (σε μεγαλογράμματη γραφή θα ήταν ΦΕΡΑΙΑ ΓΗ) κάτι που σώζεται σε άλλο στίχο επίσης μη ταυτοποιημένο του Σοφοκλή).

Λόγω τώρα του ονόματος του Αίαντα, της γεωγραφικής γειτνίασης της πατρίδας του Αίαντα του Λοκρού η οποία χωρίζεται στο ανατολικό (Εώα Λοκρίς) και το δυτικό δημιουργούν όλα τα στοιχεία για παρετυμολογικές συμφύρσεις σε ένα σενάριο. Σε άλλο, θα μπορούσε κάλλιστα (ακριβώς λόγω εγγύτητας με τη Λοκρίδα) το κοντινότερο σημείο θαλάσσιου περάσματος να είναι εκεί κοντά στο Τρίκερι, και με παραδόσεις ναυαγίου κλπ, να υπήρξε ενδεχομένως κάποια ηρωολατρεία, συνηθέστατο φαινόμενο εξάλλου, και γι’  αυτό τα διάφορα ονόματα που επιβιώνουν τα απηχούν τέτοιες παραδόσεις που κινήθηκαν διά της προφορικής οδού. Η φιλολογία εδώ αδυνατεί να δώσει ξεκάθαρη απάντηση βάσει αυτών των σκόρπιων μη ταυτοποιημένων στίχων του Σοφοκλή.”

Αυτή λοιπόν είναι η διαφορά του “ερασιτέχνη” που ενθουσιάζεται με μια φαινομενική ταύτιση, από τον “επαγγελματία” που αναλύει τα πάντα και αν δεν συνάδουν απόλυτα, δέχεται ότι δεν υπάρχει ξεκάθαρη απάντηση.

Πολύ πιθανόν λοιπόν τα ερείπια να ανήκουν στην Άλο (προφανώς όχι στις Παγασές), που αντιστοιχεί στην γεωγραφική θέση που αναφέρει στο κείμενό του ο  Dodwell. Από την άλλη μεριά είναι ενδιαφέρον πως οι ντόπιοι όλων των εποχών «πιάνονται» από διάφορες λεπτομέρειες και φτιάχνουν καινούργιο μύθο. Ίσως παρόμοιες επιδράσεις όμως είχε και ο αρχικός μύθος μέχρι να φτάσει προφορικά στον … Σοφοκλή π.χ. που τον «παγίωσε»…

Αυτά τα λίγα περί Αίας… Ελπίζω να μην σας ζάλισα…

[1] Dodwell, Edward, “Views and descriptions of Cyclopian or Pelasgic remains in Greece and Italy with constructions of a later period ; one hundred and thirty-one lithographic plates from drawings by Edward Dodwell intended as a supplement to his classical and topographical tour in Greece, during the years 1801, 1805, an 1806 “, London, Richter, 1834
Δείτε το online εδώ http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/dodwell1834/0033
[2] https://archive.org/details/stephanibyzanti00meingoog

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s