No. 1157 Κάλαντα και δρώμενα των Φώτων στην περιοχή Αλμυρού


Χρόνια πολλά στους εορτάζοντες αύριο και μεθαύριο. Αν θέλετε να δείτε φωτογραφίες του Βόλου στα Θεοφάνια δείτε εδώ https://tinyurl.com/ybjee86v , https://tinyurl.com/y8hnz6m9, και https://tinyurl.com/ybtjaftm. Σήμερα εδώ το θέμα είναι σχετικό με τα Φώτα αλλά διαφορετικό…

O A.J.B. Wace, ένας Άγγλος αρχαιολόγος με σημαντική προσφορά στην προϊστορική ιστορία της Θεσσαλίας [1] κατέγραψε σε δύο άρθρα του μια σειρά εθίμων της Θεσσαλίας και της Μακεδονίας με κοινό παρονομαστή κατάλοιπα από έθιμα της αρχαιότητας σχετιζόμενα με την λατρεία του Διόνυσου [2, 3]. Βέβαια ένα από τα έθιμα αυτά που αναφέρει ο Wace είναι οι γνωστοί Μάηδες. Αλλά αυτό που τράβηξε την προσοχή μου είναι ο περίεργος συνδυασμός κάλαντα και «θεατρικά» δρώμενα στα Φώτα. Ψάχνοντας περισσότερο, διάβασα ότι τα κάλαντα προέρχονται από τις Ρωμαϊκές Καλένδες του Ιανουαρίου, γιορτές που περιλάμβαναν επισκέψεις συγγενών και φίλων, ανταλλαγή δώρων, τυχερά παιγνίδια, αλλά και τελετές διονυσιακής λατρείας με σκωπτικά άσματα και δρώμενα με «ακραίο» περιεχόμενο [4]. Στις λαϊκές γιορτές αυτές, που είχαν περάσει φυσικά και στο Βυζάντιο, εναντιώθηκε η Εκκλησία (π.χ. δείτε την ομιλία του Ιωάννη του Χρυστοστόμου «Εν τας Καλάνδας κατά των παρατηρούντων τάς νεομηνίας και κατά την πόλιν χορείας τελούντων» [5]). Στα δρώμενα των εορτών αυτών ανάγονται και τα καρναβάλια των Φώτων (π.χ. τα ραγκουτσάρια της Καστοριάς αλλά και της Καρδίτσας). Ο Νικόλαος Πολίτης μάλιστα «βλέπει» να έχουν κοινή πηγή με την παράδοση των καλικάντζαρων [6].

Ο Wace κάνει μια εκτενή αναφορά στα κάλαντα/δρώμενα των Φώτων της περιοχής Πλατάνου και Αλμυρού (η φωτογραφία και τo σκίτσο είναι από το [2]). Μάλιστα αναφέρει ότι παρόμοια παράδοση υπήρχε και στην Πορταριά όπως αναφέρεται από τον Νικόλαο Πολίτη [6] αλλά και στο Βόλο. Ο Άγγλος πρόξενος Merlin [3] στο Βόλο του είχε πει χαρακτηριστικά πως τα μπουλούκια που περιφέρονταν στην πόλη την μέρα των Θεοφανίων του κλέψανε δυο φορές το κουδούνι της πόρτας του. Η παράδοση αυτή που ήταν προσφιλέστερη στα χρόνια της Τουρκοκρατίας πρέπει να είχε ήδη αλλάξει στην αρχή του 20ου στο Πήλιο όπου έμεινε μόνο τα κάλαντα χωρίς τα δρώμενα (περισσότερα στις εξαιρετικές αναρτήσεις του Άρη Π. για τα νυχτοκάλαντα του Πηλίου στο https://tinyurl.com/y95n9crz ) αλλά με άλλες ομοιότητες (την αντιφωνική εκτέλεση, και τα μετά τα κυρίως κάλαντα άσματα με αναφορές/ευχές και παραινέσεις για φίλεμα). Μεταφέρω εδώ την περιγραφή του Wace που είδε αυτοπροσώπως το έθιμο αυτό στον Πλάτανο γύρω στα 1905-1908.

Μας λέει λοιπόν ο Wace ότι «την παραμονή των Θεοφανίων αγόρια και νέοι σε μπουλούκια έβγαιναν στους δρόμους. Από τους δώδεκα οι οκτώ ήταν ένα είδος “χορού” μοιρασμένοι σε δύο γκρουπ των τεσσάρων και οι υπόλοιποι τέσσερις υποδύονταν συγκεκριμένους ρόλους: (α) την νύφη, ένα αγόρι με νυφικό , (β) τον γαμπρό που φορούσε φουστανέλα, φέσι, ένα σκουριασμένο σπαθί και κουδούνια στα πόδια και στους αγκώνες, (γ) τον αράπη που φορούσε μια μαύρη δερμάτινη μάσκα και μια προβιά, καθώς και μια ουρά ενίοτε και (δ) τον γιατρό με μαύρη ρεντιγκότα, και ψηλό καπέλο που έμοιαζε με απόφοιτο του Πανεπιστημίου της Αθήνας… Το μπουλούκι ετοιμαζόταν και έβγαινε στο χωριό και πήγαινε από σπίτι σε σπίτι. Σε κάθε σπίτι ο γαμπρός χτύπαγε την πόρτα δυνατά με το σπαθί. Η πόρτα ήταν συνήθως ανοιχτή και το μπουλούκι έμπαινε στην αυλή όπου παρατασσόταν ο χορός κυκλικά και οι τέσσερις «ηθοποιοί» στο κέντρο και άρχιζαν με το τραγούδι (τα κάλαντα)», που ακολουθούνται από μερικούς στίχους που συνδυάζουν κολακεία και παρότρυνση για φίλεμα. «Στο μεταξύ οι τέσσερις «ηθοποιοί» άρχιζαν την δική τους παράσταση. Συνήθως άρχιζε με τον Αράπη που πλησίαζε την νύφη και προσπαθούσε να ξεκλέψει έλα φιλί. Ο γαμπρός αγανακτούσε και μια συμπλοκή επακολουθούσε κατά την οποία ο Αράπης σκότωνε τον γαμπρό. Η νύφη ξέσπαγε σε κλάματα αλλά κάποια στιγμή θυμάται τον γιατρό τον οποίο καλεί για να σώσει τον γαμπρό. Ο γιατρός τον εξετάζει του παίρνει τον σφυγμό, κλπ. και τελικά τον γιατρεύει. Στο τέλος ο γαμπρός και η νύφη επιδίδονταν σε μια γραφική αναπαράσταση της … «πρώτης νύχτας του γάμου”.

Στην συνέχεια παραθέτει τα κάλαντα αλλά και τα συνοδευτικά τραγούδια που είναι συνδυασμός ευχών και παρακίνηση για φίλεμα. Αντί για τα τραγούδια στην σχετικά εκλεπτυσμένη γλωσσική μορφή που γράφει ο Wace, βάζω εδώ τα αντίστοιχα που παραθέτει ο καθηγητής Μανόλης Βαρβούνης σε πιο αυθεντική γλώσσα [7].

Αύριο τα Φώτα κι ο φωτισμός
κι χαρά μιγάλη στον Κύριο μας,
κι στον Ιορδάνη τον πόταμο
για ν’ανέβω πάνω στους ουρανούς
Για να ρίξω δρόσο δροσολουιά,
ν’ αγιαστούν οι βρύσις κι τα νιρά
ν’ αγιαστεί η Κυρά μας, η Παναγιά,
με τα θυμιατούρια στα δάχτυλα.
Σπάργανο βασταίνει Θεόν πιδί
κι τον Αη Γιάννη παρακαλεί
– Αη Γιάνν’ αφέντη μ’ κι Πρόδρουμι
δύνασαι βαπτίζειν Θεόν πιδί
– Δύναμαι κι θέλου κι προσκυνώ
κι τον Κύριό μου παρακαλώ.

Μετά τα κάλαντα άρχιζαν οι ευχές και οι παροτρύνσεις για φίλεμα που άλλαζαν ανάλογα με τον παραλήπτη.
Στον ιερέα λέγανε:

Εδώ σε τούτες τες αυλές τες μαρμαροστρωμένες
εδώ κοιμάτ’ ο δέσποτας με το χαρτί στον κόρφο.
Κ’ η παπαδιά τον έλιγι κ’ η παπαδιά τον λέγει.
– Σήκω σιαπάνω, δέσποτα, κι μη βαριά κοιμάσαι.
Σημαίνει Θεός, σημαίν’ η γης σημαίνουν τα ουράνια
σημαίνει κ’ η Αγιά Σοφιά ΄πο μέσ’ από την Πόλη
με τιτρακόσια σήμαντρα, μι ‘ξηντα δυό καμπάνες.

Στους νοικοκύρηδες λέγαν:

Σήμιρα τα Φώτα κι φουτισμός κι χαρές μεγάλις στουν κύριου μας
Άισαν οι βρύσις κι τα νιρά, άισι αφέντης μι την κυρά.
Αφέντ’ αφέντ΄αλάνα δίντη πέντι φουρές αφέντη
πέντε κρατούν του μαύρου σου κι δέκα τ’ άλουγό σου
Κι δικουχτώ πιρικαλούν – Αφέντη καβαλλίκα.
Καβαλλικεύει χαίριτι πιζεύει καμαρώνει.

Στην νοικοκυρά λέγαν:

Κυράνα μαντάνα στολίζεσαι να πάμε ταχιά στα Φώτα,
βάζεις τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι στήθη
και την οχιά την πλουμιστή πλεξούδες στα μαλλιά σου
και του κοράκου το φτερό βάζεις καγκελοφρύδι.

Για τα νέα ανδρόγυνα λέγανε:

Ανδρογυνούτσ’κο τρυφερό και νιό στεφανωμένο
που σε στεφάνωσε Χριστός μι το δεξί το χέρι
Βάλι στεφάν’ από φλωρί κι τα κηριά π’ ασήμι
κι στο στεφανοσκέπασμα σπειρί μαργαριτάρι.

ή

Κάτω στ’ αμπέλια τ΄λακλαδα τα κοντοκλαδεμένα
εκεί κοιμάτ’ ο νιούτσικος με την κυρά στο γόνα.
Στα γόνατα την κράταε στα μάτια την κοιτάει
– Κυρά μ’ δεν είσαι ρόϊδουνη, κυρά μ’ δεν είσαι ξιάσπρη
– Σαν θέλεις να είμαι ρόϊδουνη, σαν θέλεις να ‘μαι ξιάσπρη
να πας κατά τα Σάλωνα, ‘πο μέσα από τη Σύρα
να πάρς κομμάτι μάλαμα κ’ ένα κομμάτι ρούχο
κι τότε θα ΄μια ρόϊδουνη, κι τότε θα ΄μαι ξιάσπρη.
Σε ένα νέο αρραβωνιασμένο λέγαν:

T’ ακούς ψηλέ μ’ τ’ ακούς λιγνέ μ’ τ’ ακούς καμαρουμένι μ’
τ’ ακούς κι τι παράγγειλι η αρριβουνιαστικιά σου
να πάς να πάρεις του φιλί μη βρέξει μη χιουνίσει
κι κατιβάσει ου πουταμός κι πάρει του γιουφύρι
– Ιγώ γιουφύρι γένουμι κι του φιλί το παίρνου.

Στους υποψήφιους για αρραβώνα λένε:

Του Ρήγα γιος εκίνησε να πάει ν’ αρρεβωνιάσει
στη στράτα όπου πάινε, στον δρόμο που πααίνει
βρίσκει πιδιά που παίζανε κι ρίχναν το λιθάρι.
Ανασκουμπώθ΄κι η νιούτσικος να ρίξει το λιθάρι.
Κι από τη φούγα την πολλή, κι απ΄ την πολλή τη φόρα
κόπηκι η φούντα τέσσερα κι το γαϊτάνι πέντε.
Ουτρά βάνει κ’η μάνα του, ουτρά κ’ η αδερφή του,
ουτρά κ’ η εξαδέρφη του, να πλέξουν το γαϊτάνι
Στον ουρναό το ίδιαζαν, στον κάμπο το υφαίνουν,
και στον αφρό της θάλασσας βαρούν και το κλουσταίνουν.
Για τους μαθητές λέγαν

Κυρά μου τον εγιόκα σου, κυρά μ’ τον ακριβό σου,
τον έλουζες τον χτένιζες στον δάσκαλο τον στέλνεις
κι ο δάσκαλος τον έδερνε με μια χρυσή βεργούλα
– Παιδί μ’ πούναι τα γράμματα, πούναι τα πινακίδια;
– Τα γράμματα είναι στο χαρτί κι ο νους μου στα παιχνίδια.

ή αν ο μαθητής ήταν «μεγάλος» ο τελευταίος στίχος γινότανε:

– Τα γράμματα είναι στο χαρτί κι ο νους μου στις κοπέλλες.

Ενδιαφέρον έχει και ο τρόπος με τον οποίο φωνητικά αλλοίωναν το τραγούδι προσθέτοντας συλλαβές να, νη, νε και έτσι βελτίωναν την μελωδικότητα των στίχων και μάκραιναν το τραγούδι με τρόπο που θυμίζει λίγο βυζαντινή μουσική

Κυρά(να)μ’ τη θυ(νη)γατέ(νε)ρα σου, κυρά(να)μ’ την ακριβή σου,
τη(νε) (νε)λουσέ(νε)ς, την χτέ(νε)νισες, ‘στο δα(να)σκαλο την στέλνεις,
Και ο δά(να)σκαλό(νο)ς την (ν)έ(νε)δερνε με μια(να) χρυσή βιργούλα.

Κι κάποια στιγμή έφτανε και το σημείο στο οποίο το φίλεμα έπρεπε να γίνει:

Να κοσκινίζεις τα φλωριά, να διρμονίζεις τ’’ασπρα,
και αυτά τα διρμονίσματα κέρνα τα παλληκάρια.

άπλωσε το χεράκι σου στην αργυρή σου τσέπη
κι αν έβρεις χίλια δώσμα στα κι αν έβρεις τρείς χιλιάδες
κι αν έβρεις κίτρινο φλουρί κέρνα τα παλληκάρια

Κέρνα τ’ αφέντη μ’ κέρνα τα, τα λασποκουπιασμένα
να πάνε στο κρασοπουλειό να πουν καλό για σένα

Το φίλεμα ήταν χρηματικό, ή απλά φαγητό ή και μερικές φορές μία κότα που τους άφηνε ο νοικοκύρης να «πάρουνε». Αν όμως ο νοικοκύρης δεν άνοιγε την πόρτα, η κότα αφαιρούνταν «βιαίως», ή κάποια ζημιά/τιμωρία επακολουθούσε πάντα με συνοδεία σκωπτικών ασμάτων που τώρα παίρναν άλλο χαρακτήρα.

Σένα σ’ έπρεπ’ αφέντη μου τροβάς και δοκανίκι
να σε τραβούνι τα σκυλιά και πέντε δέκα λύκοι,
και σε κυρά μ’ η εμορφιά γρήγορα να σ’ αφήση,
ο άνδρας σου να σ’ ιδή να μη σε γνωρήση,
την κόρη σου την έμοφρη βάλ’τη ‘στο ζιμβίλι
και κρέμασε την υωηλά να μη την φάνε οι ψύλλοι,
από χρόνους σας πολλούς
ένα τάσι ποντικούς
και ένα κόσκινο βολβούς.

ή

Αφέντη μ’ στο σπιτάκι σου γουμάτο καλλικούδια,
τα μισά γεννούν, τα μισά κλωσσούν
τα μισά σ’ βγάζουν τα μάτια!

Να τελειώσω με τις φράσεις του Wace στον επίλογο του άρθρου του, που εν έτι 1909 έλεγε: “Καθώς ασχολούμαι με αυτές τις γιορτές, μου φαίνεται ότι είναι καλύτερο να περιγράψω τα γεγονότα όσο το δυνατόν πληρέστερα και να αφήσω σε άλλους την εξαγωγή συμπερασμάτων. Εν πάση περιπτώσει ο εορτασμός των Φώτων και του Νέου Έτους στην Θεσσαλία και την Μακεδονία χρειάζονται περισσότερη έρευνα, και αυτό πρέπει να γίνει σύντομα πριν η μοντέρνα εκπαίδευση και ο εξευρωπαϊσμός τις εξαλείψουν παντελώς».

ΣΗΜ. Να ευχαριστήσω ολόθερμα την κ. Χρυσούλα Κοντογεωργάκη της Φιλαρχαίου Αλμυρού « Όθρυς» της οποίας την επιβεβαίωση του εθίμου αναζήτησα, και η οποία με παρέπεμψε στο εξαιρετικό άρθρο του καθ. Μ. Βαρβούνη στα πρακτικά των Αχαιοφθιωτικών. Χίλια ευχαριστώ!!!!!!

[1] A. J. B. Wace and M. S. Thompson Prehistoric Thessaly, 1912
[2] A. J. B. Wace, “North Greek Festivals and the Worship of Dionysos”, The Annual of the British School at Athens, Vol. 16, 1909/10.
[3] A. J. B. Wace, Mumming Plays in the Southern Balkans, The Annual of the British School at Athens, Vol. 19 (1912/1913).
[4] N. Γ. Πολίτη Μελέται περί του βίου και της γλώσσης του Ελληνικού λαού, Τομ. 2, σελ. 1264, 1269.
[5] Ομιλία του Ιωάννη του Χρυστοστόμου «Εν τας Καλάνδας κατά των παρατηρούντων τάς νεομηνίας και κατά την πόλιν χορείας τελούντων» – μεταφρασμένη στα νέα ελληνικά εδώ https://tinyurl.com/ycauskap
[6] ό.π. [5] σελ. 1276
[7] Μανόλη Βαρβούνη, «Θέματα και σύμβολα στα κάλαντα των Θεοφανείων της περιοχής Αλμυρού», ΑΧΑΙΟΦΘΙΩΤΙΚΑ, Πρακτικά του Α΄ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΑΛΜΥΡΙΩΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ, έκδοση 1991, σελ. 463 – 486.

This entry was posted in Uncategorized and tagged , , , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s